Plan wykładów z Kosmologii Filozoficznej czy też Filozofii Przyrody według książki Andrew Van Melsen „The Philosophy of Nature,”


Książka ta -wydana po raz pierwszy w 1961 roku- jest na pewno bardzo pomocna w zrozumieniu wielu klasycznych problemów Filozofii Przyrody. Podaję jednak ten plan (czy spis treści książki) raczej jako ewentualne rozszerzenie proponowanych przeze mnie wykładów. Tłumaczenie jest moje, ale wiem, że istnieje polski przekład książki Melsena z 1968 roku wydanie PAX.

Można ją znaleźć np. :



Rozszerzeniem poniższego planu mogą na pewno być dwie pozycje:

1. Ciekawa dyskusja na temat potrzeby filozofii przyrody.

Do znalezienia tutaj

2. Praca semestralna Marcina Miczka „Fizyka i matematyka a filozofia”

Do znalezienia na stronie:




Andrew van Melsen,The Philosophy of Nature, Duquesne Univ. Press, Pittsburgh, 1961


I. Preliminary Characterization of the Philosophy of Nature - Philosophical Cosmology


1. Introduction

a. Why the Problem of the Philosophy of Nature need an Introduction?

b. Many Rejects the Philosophy of Nature entirely

c. Different Conceptions of the Philosophy of Nature

d. The Very Existence of the Philosophy of Nature is a Problem


2. The Insufficiency of Sciences

a. All Science is based on Presuppositions

b. Science cannot discuss its Presuppositions

c. The Difference between Fundamental and other Presuppositions

d. Conclusion


3. The Possibility of a Philosophy of Nature

a. Primary and Primitive Pre-scientific Knowledge

b. The Object of the Philosophy of Nature

c. Science and the Philosophy of Nature are mutually |independent

d. The Importance of the Philosophy of Nature for Science

e. Epistemological Complications


4. Some Epistemological Considerations

a. The Importance of Epistemology for the Philosophical Cosmology

b. The Importance of Philosophy of Nature for the Epistemology

c. Justification of a realistic Attitude

d. The Species-Individual Structure is an Ontological Structure

e. Philosophy is Unavoidable

f. Philosophical Knowledge has more than Relative Value

g. Conclusion

5. Recapitulation


II. A Survey of the History of the Study of Nature


1. The Preparation of the Great Systems of the Philosophy of Nature

a. Heraclitus

b. Parmenides


2. Democritus

a. Philosophical Aspects of Democritus’ Atomic Theory

b. Physical Aspects of the Atomic Theory of Democritus


3. Aristotle

a. Rejection of Democritus’ Theory

b. Analysis of Parmenides’ Concept of Being

c. Analysis of Change

d. Doctrine of Matter and Form

e. Hylomorphism is a Philosophic Theory

f. Recapitulation of Aristotle’s Philosophy of Nature

g. Critical Remarks

h. The Science of Aristotle

i. The Principal Character of Aristotle’s System


4. The Explanation of Aristotle’s Unchallenged Authority during Twenty Centuries

a. Introduction

b. Problems to be considered

c. Scientific Laws are not so obvious

d. The necessarily Philosophic Character of Aristotle’s System

e. The Development of Science in the Past had to be slow

f. The Position of Aristotle in the Middle Ages


5. The Seventeenth Century

a. The true Character of “The New Science”

b. The Reason why the Character of the New Science was not properly understood

c. The Reason why Aristotle was entirely abandoned

d. Realization of the Difference between Science and Philosophy


6. The Revival of the Aristotelian-Thomistic Philosophy

a. The Causes of the Revival

b. The Aristotelian Philosophy of Nature offered a serious Difficulty

c. Science did not actually confirm Democritus’ Philosophy

d. No sharp Distinction between Science and the Philosophy of Nature was made


III. The proper Relationship between Science and the Philosophy of Nature


1. The Reason for the Confusion between Science and the Philosophy of Nature

a. Introduction

b. The Importance of the Discovery of Positive Science

c. The Fallacy of misplaced Concreteness

d. Science and Philosophy of Nature seem to be Competitive Theories

e. Both the Scientist and Philosopher are responsible for the Confusion

f. Conclusion


2. The Nature of Abstraction

a. General Meaning of Abstraction

b. The Meaning of the Term “Abstraction” in Philosophy

c. Abstraction and Schematization


3. The three Levels of Abstraction

a. The Various Expositions of St. Thomas

b. An Example of a Scientific Theory

c. An Example of a Philosophic Theory

d. Seeming Inconsistency between two Expositions of St. Thomas

e. The Position of Mathematics

f. Science and Philosophy of Nature do not belong on

the same Level of Abstractionf.

g. Science belongs to the First Degree of Abstraction

h. Philosophy of Nature belongs to the Third Degree of Abstraction

i. The Solution of the seeming Inconsistency


4. Science and the Philosophy of Nature


IV. The essence of Material Being


1. Introduction


2. Substantial Change as a Starting-Point for the Philosophy of Nature

a. Our Problem differs from that of Aristotle

b. The Concept of Substantial Change needs a profound Examination

c. Substantial Change between living and non-living Matter

d. Conclusion




3. The Requirements for a good Philosophical Starting-Point

a.  It must be a Fact Beyond any Possible Doubt

b. A Starting-Point for the Philosophy of Nature must say something about Matter


4. The Species-Individual Structure of Matter as a Starting-Point for the Philosophy of Nature

a. Introductory Remarks

b. Analysis of the Species-Individual Structure

c. Species-Individual Structure and Hylomorphism

d. Species-Individual Structure indicates the Possibility of Substantial Change



5. Substantial Change in Matter

a. The Analogy of Substance

b. Two Kinds of Substantial Change


6. What are the Individual Substance in Matter?

a. The Standards are set with Respect to Human Individuals

b. Natural Coherence in Space and Time

c. The whole Universe as one Substance

d. The Mechanistic Conception

e. The Analogy of Matter-Form schema

f. Science and the Use of Mechanistic Schema

g. The Relativity of Concept “Individual”

h. Individuals is non-solids


7. Recapitulation


V. Quantity


1. Quantity in General

a. Discrete and Continuous Quantity

b. The Object of Mathematics is Quantity


2. Space

a. Different Opinions about Space

b. Space and Reality in Itself

c. Space and “Anschauungsform a Priori

d. Place


3. Motion

a. Importance of Motion

b. Aristotle’s Definition of Motion

c.  The Concept of Finality

d.  Aristotle’s Physical Conception of motion

e.  The modern Physical Conception of Motion

f.  Aristotle’s Analysis of Motion is not based upon his faulty Physics

g. Hylomorphism and Motion


4. Time

a. Similarity between Time and Space

b. Time and Motion

c. Topological and Metric Structure

d. The Measurement of Time


5. The Theory of Relativity about Simultaneity

a. No Universal Time

b. The Principle of Relativity

c. Galileo- and Lorentz-transformation

d. Theory of Relativity Deals with Measurement of Time

e. The Theory of Relativity alone has no Philosophical Consequence

f. The Theory of Relativity does provoke Philosophical Problems

g. The Meaning of “In Principle”

h. The Theory of Relativity presupposes Simultaneity

i. The Presupposition of Simultaneity does not imply

the Possibility of Objective Measurement


6. Space-Time Continuum

a. The objective Distance in Space-Time

b. Fundamental Difference between Space and Time

c. Temporal and Spatial Distances cannot be measured independently


7. Summary


VI. Quality


1. The Reality of Qualities

a. Introduction

b. Are material Qualities Properties of Matter ?

c. The Reduction of Quality to Quantity is never a total Reduction

d. Empirical Science presupposes quality


2. Extensions and Intensity

a. Science presupposes that all Material Phenomena are Subject to Mathematical Methods

b. Quality has Extension and Intensity

c. The Difference between Intensity and Extension


3. Qualities and Quantity in the Light of Hylemorphism


4. The Reduction of one Quality to another

a. Historical Importance of the Problem

b. Aristotle’s Idea of Qualitative Differences

c. Aristotle Knew Reduction of Qualities

d. A Specific Set of Qualities Characterizes a Substance

e. The supposed Difference between a Substance and an Aggregate

f. Science is Justified in Reducing Qualities

g. The Attitude of Nineteenth Century Science Towards Elementary Qualities

h. The Attitude of Twentieth Century Science

i. The Real Difference between a Substance and an Aggregate

j. The Twofold Mutual Relationship of Matter



5. Concluding Remarks


VII. Activity in Matter


1. General Outline of Problems

a. Interaction, Determinism and Specificity

b. Determinism and Free Will


2. The Classical Idea of Determinism of Matter

a. Scientific Laws presuppose Determinism and Specificity in Material Activity

b. The Nineteenth Century Conception of Determinism and Causality

c. The narrow Concept of Causality is not Tenable

d. The Rejection of Free Will

e. An Exact Knowledge of a Physical Situation

f. The older Quantum Theory


3. Quantum Mechanics

a. The Uncertainty Principle

b. Quantum Mechanics and Corpuscle Models

c. Quantum Mechanics and the Objectivity of Human Knowledge


4. Quantum Mechanics and Determinism

a. Identification of Causality and Determinism

b. Identification of the Causality and the Possibility of Prediction

c. Mechanical Models and the Possibility of Exact Prediction

d. Difference between Classical and Quantum Statistics

e. Different Use of the term “Determinism”

f. The Laws of Probability presuppose Determinism

g. Chance

h. Probability

i. Random

j. Classical Science and random-Distribution

k. Quantum Mechanics and Random-Distribution

l. The Reason for the Confusion Lies in Erroneous Philosophical Concepts


5. Determinism and Free Will

a. Quantum Mechanics and Argument for Free Will

b. The Psychological Effect of Quantum Mechanics

c. The Philosophical Problem of Free Will

d. Determinism

e. Determinism and Interaction

f. The Essence of Free Will

g. Limitation of Free Will

h. Determinism alone does not exclude Free Will

i. The Universe is not a Substantial Unity

j. Free Will and Determinism in One Being

k. Free Will and Conservation of Energy


6. Conclusions

Filozofia Przyrody – Kosmologia filozoficzna



Andrew G. van Melsen: "Filozofia przyrody", Instytut Wydawniczy PAX, 1968


I. Wstępna charakterystyka Filozofii Przyrody – Kosmologii Filozoficznej


1. Wstęp

a. Dlaczego problem Filozofii Przyrody wymaga wstępu?

b. Wielu całkowicie odrzuca Filozofię Przyrody

c. Różne koncepcje Filozofii Przyrody

d. Istnienie Filozofii Przyrody jako problem




2. Niewystarczalność nauk szczegółowych

a. Wszystkie nauki bazują na założeniach

b. Nauka nie może dyskutować (udowodnić) swoich założeń

c. Różnica pomiędzy podstawowymi i innymi założeniami

d. Podsumowanie


3. Możliwość Filozofii Przyrody

a. Poznanie podstawowe i prymitywne – przednaukowe

b. Przedmiot Filozofii Przyrody

c. Czy nauki szczegółowe i Filozofia Przyrody są niezależne

d. Znaczenie Filozofii Przyrody dla nauk szczegółowych

e. Trudności epistemologiczne



4. Kilka uwag metodologicznych

a. Znaczenie epistemologii dla Filozoficznej Kosmologii

b. Znaczenie Filozofii Przyrody dla Epistemologii

c. Usprawiedliwienie postawy realizmu

d. Struktura rodzaj-jednostka, jest strukturą ontologiczną

e. Filozofia jest nieunikniona

f. Poznanie filozoficzne ma nie tylko względne znaczenie

g. Podsumowanie




5. Rekapitulacja


II. Przegląd historii studiów przyrody


1. Przygotowanie wielkich systemów filozofii przyrody

a. Heraklit

b. Parmenides


2. Demokryt

a. Aspekt filozoficzny atomistycznej teorii Demokryta

b. Aspekt fizyczny atomistycznej teorii Demkryta


3. Arystoteles

a. Odrzucenie teorii Demokryta

b. Analiza pojęcia bytu u Parmenides

c. Analiza zmiany

d. nauka o materii i formie

e. Hylemorfizm jest teorią filozoficzną

f. Podsumowanie arystotelesowskiej filozofii przyrody

g. Uwagi krytyczne

h. Arystotelesowskie nauki szczegółowe

i. Zasadnicze znaczenie systemu Arystotelesa


4. Wyjaśnienie niepodważalnego autorytetu Arystotelesa w ciągu 20 wieków

a. Wstęp

b. Problemy jakie należy poruszyć

c. Prawa fizyczne nie są oczywiste

d. Filozoficzny charakter systemu Arystotelesa

e. Rozwój nauk w przeszłości musiał być powolny

f. Pozycja Arystotelesa w Wiekach Średnich



5. Wiek XVII

a. Prawdziwy charakter „Nowej Nauki”

b. Dlaczego „Nowa Nauka” nie została właściwie zrozumiana?

c. Dlaczego Arystoteles został całkowicie zarzucony?

d. Rozróżnienie pomiędzy nauka i filozofią



6. Odnowienie filozofii arystotelesowsko-tomistycznej

a. Przyczyny odnowienia

b. Arystotelesowska filozofia przyrody przedstawiała poważny problem

c. Nauka nie potwierdziła filozofii Demkryta

d. Brak jasnego rozróżnienia pomiędzy nauką i filozofią



III. Właściwa relacja pomiędzy nauką i filozofią przyrody


1. Powód nieporozumień pomiędzy naukami i filozofią przyrody

a. Wstęp

b. Znaczenie odkrycia Nauki Pozytywnej

c. Błąd źle rozumianej „konkretności”

d. Nauka i Filozofia Przyrody wydają się być teoriami rywalizującymi

e. Zarazem naukowcy i filozofowie są odpowiedzialni za nieporozumienie

f. Podsumowanie


2. Natura abstrakcji

a. Ogólne rozumienie abstrakcji

b. Filozoficzne rozumienie pojęcia „abstrakcja”

Abstrakcja i schematyzacja


3. Trzy poziomy abstrakcji

a. Różne rozumienia u św. Tomasza

b. Przykład teorii naukowej

c. Przykład teorii filozoficznej

d. Pozorna niezborność dwóch Tomaszowach rozumień

e. Pozycja matematyki

f. Nauki i Filozofia Przyrody nie należą do tego samego poziomu abstrakcji

g. Nauki należą do pierwszego poziomu anstrakcji

h. Filozofia Przyrody należy do trezciego poziomu abstrakcji

i. Rozwiązanie pozornej niezborności



4. Nauka a Filozofia Przyrody


IV. Istota bytu materialnego


1. Wstęp


2. Zmiana substancjalna jako punkt wyjściowy Filozofii Przyrody

a. Nasz problem różni się od arystotelesowskiego

b. Pojęcie zmiany substancjalnej domaga się głębokiej analizy

c. Zmiana substancjalna pomiędzy bytem ożywionym i nieożywionym

d. Podsumowanie



3. Wymagania stawiane filozoficznemu punktowi wyjścia

a. Musi to być niewątpliwy fakt

b. Punkt wyjścia Filozofii Przyrody musi mówić coś na temat materii


4. Struktura materii „rodzaj-indywiduum” jako punkt wyjścia dla Filozofii Przyrody

a. Uwagi wstępne

b. Analiza struktury „rodzaj-indywiduum”

c. Struktura „rodzaj-indywiduum” i hylemorfizm

d. Struktura „rodzaj-indywiduum” wskazuje na możliwość zmian substancjalnych



5. Zmiana substancjalna w materii

a. Analogia substancji

b. Dwa rodzaje zmian substancjalnych


6. Czym jest indywidualna substancja w materii?

a. Standardy zostały przyjęte ze względu na jednostki (indywidua) ludzkie

b. Naturalna jedność (koherencja) w przestrzeni i czasie

c. Wszechświat jako jedna substancja

d. Mechanistyczna koncepcja

e. Analogia schematu „materia-forma”

f. Nauka i użycie schematu mechanistycznego

g. Względność pojęcia „indywiduum”

h. Indywidua (byty jednostkowe) są niestałe.


7. Podsumowanie


V. Ilość


1. Ilość w ujęciu ogólnym

a. Ilość dyskretna i ciągła

b. Przedmiotem matematyki jest ilość


2. Przestrzeń

a. Różne opinie na temat przestrzeni

b. Przestrzeń i rzeczywistość same w sobie

c. Przestrzeń i “Anschauungsform a Priori

d. Miejsce


3. Ruch

a. Znaczenie ruchu

b. Arystotelesowska definicja ruchu

c. Pojęcie celowości

d. Arystotelesowska fizyczna koncepcja ruchu

e. Współczesna fizyczna koncepcja ruchu

f. Arystotelesowska analiza ruchu nie opiera się na jego fałszywej fizyce

g. Hylemorfizm i ruch


4. Czas

a. Podobieństwa pomiędzy czasem i przestrzenią

b. Czas i ruch

c. Topologiczna i metryczna struktura

d Mierzenie czasu


5. Teoria Względności na temat jednoczesności

a. nie ma czasu uniwersalnego

b. Zasada względności

c. Transformacje Galileusza i Lorenz’a

d. Teoria względności ma do czynienia z pomiarami czasu

e. Teoria względności jako taka nie ma filozoficznych konsekwencji

f. Teoria względności generuje problemy filozoficzne

g. Znaczenie wyrażenia „w zasadzie

h. Teoria względności zakłada jednoczesność

i. Założenie jednoczesności nie implikuje możliwości obiektywnej miary


6. Czaso-przestrzenne kontinuum

a. Obiektywna odległość w czaso-przestrzeni

b. Fundamentalna różnica pomiędzy przestrzenią i czasem

c. Czasowe i przestrzenne interwały nie mogą być zmierzone niezależnie


7. Streszczenie


VI Jakość


1. Obiektywność (rzeczywistość) „jakości”

a. Wstęp

b. Czy materialne „jakości” są właściwościami materii?

c. Redukcja „jakości” do „ilości” nie jest nigdy redukcją zupełną

d. Nauki empiryczne zakładają „jakość”


2. Rozciągłość i gęstość

a. Nauka zakłada, że wszystkie materialne zjawiska są przedmiotem metod matematycznych

b. „Jakość” ma rozciągłość i gęstość

c. Różnica pomiędzy rozciągłościa i gęstością


3. „Jakości” i „ilość” w świetle hylemorfizmu



4. Redukcja jednej „jakości” do innej

a. Historyczna ważność problemu

b. Arystotelesowska idea różnic jakościowych

c. Arystoteles znał pojęcie redukcji „jakości”

d. Substancja jest charakteryzowana prze specyficzny zestaw „jakości”

e. Przypuszczalna różnica pomiędzy substancją i przypadłością

f. Nauka jest uzasadniona przez redukcję „jakości”

g. Stosunek nauki XIX wiecznej do podstawowych „jakości”

h. Stosunek nauki XX wieku

i. Rzeczywista różnica pomiędzy substancją i przypadłością

j. Dwojaka wzajemna relacja materii


5. Uwagi podsumowujące


VII. Aktywność W materii


1. Ogólny zarys problematyki

a. Interakcja, determinizm i specyficzność

b. Determinizm i wolna wola


2. Klasyczna idea determinizmu materii

a. Prawa naukowe zakładają determinizm i specyficzność w aktywności materii

b. XIX–wieczna koncepcja determinizmu i przyczynowości

c. Wąskie pojęcie przyczynowości jest nie do utrzymania

d. Odrzucenie wolnej woli

e. Dokładna znajomość fizycznej sytuacji

f. starsza Teoria Kwantów



3. Mechanika Kwantowa

a. Zasada niepewności

b. Mechanika Kwantowa i model korpuskularny

c. Mechanika Kwantowa a obiektywność ludzkiego poznania


4. Mechanika Kwantowa i determinizm

a. Identyfikacja przyczynowości i możliwości przewidywania

c. Metody mechaniki i możliwość dokładnego przewidywania

d. Różnice pomiędzy klasyczną i kwantową statystyką

e. Różne użycie terminu „determinizm’

f. Prawa prawdopodobieństwa zakładają determinizm

g. Możliwość

h. Prawdopodobieństwo

i. Przypadek

j. Nauka klasyczna i rozkład prawdopodobieństwa

k. Mechanika Kwantowa i rozkład prawdopodobieństwa

l. Powód do nieporozumień leży w błędności pojęć filozoficznych


5. Determinizm i wolna wola

a. Mechanika Kwantowa i argument za wolnością woli

b. Psychologiczne aspekty Mechaniki Kwantowej

c. Filozoficzny problem wolności woli

d. determinizm

e. Determinizm i oddziaływanie

f. Istota wolnej woli

g. Ograniczenia wolnej woli

h. Sam determinizm nie wyklucza wolnej woli

i. Wszechświat nie jest jednością substancjalną

j. Wolna wola i determinizm w Bycie Najwyższym

k. Wolna wola i zachowanie energii


6. Wnioski